Năm 1962, trong khuôn khổ chương trình Atoms for Peace của chính quyền Eisenhower, Hoa Kỳ xây dựng tại Đà Lạt một lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu TRIGA Mark II, công suất 250 kW
Đây không đơn thuần là dự án khoa học. Đây là một công cụ địa chính trị mang một thông điệp gửi đến cả Hà Nội lẫn Moscow rằng: Sài Gòn có tương lai công nghệ dưới sự bảo hộ của Washington !
Kèm theo lò phản ứng, phía Mỹ cũng chuyển vào Đà Lạt một lượng nhỏ vật liệu hạt nhân phục vụ nghiên cứu. Trong đó có 80 gram plutonium
Không ai nghĩ rằng, 13 năm sau, 80 gram đó sẽ trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng thầm lặng nhất trong lịch sử Chiến Tranh Lạnh
Khi mọi thứ sụp đổ
Cuối tháng 3/1975. Cục diện chiến trường miền Nam thay đổi theo từng ngày từng giờ
24/3/1975, Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ Henry Kissinger nhận được báo động khẩn: Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt sắp rơi vào tay Quân Giải phóng !
Điều khiến Washington mất ngủ là thứ nằm bên trong lò phản ứng bê tông kiên cố, đó chính là các thanh nhiên liệu uranium kỹ thuật cao và 80 gram plutonium cất trong một container nhỏ
Đại sứ Graham Martin đã đề xuất phương án cho nổ lò phản ứng. Nhưng các chuyên gia kỹ thuật cùng ban tham mưu cố vấn phản đối kịch liệt vì nếu kịch bản đó xảy ra, một vụ nổ tương đương với 1 quả “bom bẩn” sẽ kích hoạt, giải phóng bụi phóng xạ
Việc phát tán phóng xạ sẽ không chỉ hủy hoại, biến vùng đất thơ mộng xung quanh Đà Lạt thành miền đất chết trong rất nhiều năm. Mà nó còn có thể trở thành vũ khí tuyên truyền mạnh nhất mà Quân Giải phóng từng có. Phương án cho nổ bị bác !
Ngay lập tức, một chiến dịch tối mật được Hoa Kỳ ban hành, nhiệm vụ là phải thu hồi cho bằng được các thanh nhiên liệu hạt nhân trước khi Quân Giải phóng tiến vào tiếp quản
Hai nhà khoa học mang tên Hendrikson và Horan được chọn cho nhiệm vụ lần này, họ là hai kỹ sư hạt nhân đến từ Idaho, theo bảo vệ họ là nhóm nhỏ các đặc vụ địa bàn của CIA. Một nhiệm vụ vô cùng nguy hiểm mà không ai muốn nhận vào lúc đó
Sân bay Cam Ly 10:45 sáng 30/3/1975
Máy bay hạ cánh xuống sân bay Cam Ly trong tiếng súng vọng lại từ phía núi
Hendrikson và đồng đội đến được lò phản ứng vào đầu giờ chiều
Không có thời gian cho quy trình an toàn tiêu chuẩn và Quân Giải phóng đang cách đó chưa đầy 15 km
Nhóm dựng tường chắn bức xạ tạm bợ, bốn người, luân phiên nhau tiếp cận lõi lò. Từng người một, họ móc tay vào thanh nhiên liệu, kéo lên, chuyển vào container. Rồi lùi lại. Người tiếp theo tiến vào… Không ai biết mình đã hấp thụ bao nhiêu rem bức xạ vào hôm đó
2 giờ sáng ngày 31/3/1975
Máy bay cất cánh rời khỏi Cam Ly, bay về một căn cứ không quân và từ đó các thanh nhiên liệu hạt nhân sẽ được chuyển về Hoa Kỳ
Báo cáo gửi về Washington: Chiến dịch thành công hoàn hảo!
Phát hiện chấn động
Cứ ngỡ chiến dịch di tản thanh nhiên liệu hạt nhân thành công mỹ mãn, thì đến năm 1979, một phát hiện tại Mỹ đã khiến tất cả ngã ngửa:
“80g plutonium vẫn đang ở Việt Nam!”
Ai đó đã “dán nhầm” nhãn của các thùng container. Thứ họ mang về từ Đà Lạt là polonium, một chất phóng xạ hoàn toàn vô dụng cho bất kỳ mục đích vũ khí nào
Hai thùng container đã bị hoán đổi số phận, thùng chứa plutonium thật vẫn còn ở Việt Nam
Hendrikson khi biết tin đã không thể hiểu nổi tại sao một quy trình được thiết kế để không thể sai lại có thể sai đến vậy
Washington chọn cách im lặng, không báo cáo lên IAEA, không mở cuộc điều tra chính thức
Sau 22 năm
Năm 1997, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Hazel O’Leary trong những ngày cuối nhiệm kỳ đã quyết định giải mật sự việc
Washington chính thức đặt câu hỏi với Hà Nội về 80 gram plutonium từ Đà Lạt: “Các anh có biết gì không?”
Câu trả lời từ phía Việt Nam ngắn gọn:
“Chúng tôi có giữ.” – Việt Nam đã bảo quản nguyên vẹn trong kho chuyên dụng suốt hơn hai thập kỷ
Sau các cuộc đàm phán, plutonium được trao trả
Ngoài ra, 11/2006 Việt Nam hợp tác với Mỹ và Nga trong một chiến dịch chung để thu hồi toàn bộ uranium làm giàu cao (HEU) còn lại tại lò phản ứng Đà Lạt. Đổi lại, Việt Nam nhận được hỗ trợ quốc tế để chuyển đổi sang uranium làm giàu thấp và phát triển điện hạt nhân dân sự. Đợt thu hồi đầu tiên vào năm 2007 và hoàn tất toàn bộ vào tháng 7/2013
80 gram plutonium chỉ bằng 2% lượng cần thiết để chế tạo một quả bom nguyên tử thô sơ nhất
Nhưng nếu bị phát tán dù chỉ một phần nhỏ, hậu quả với con người và môi trường là không thể tính toán
Và vẫn còn đó những câu hỏi mà không ai có thể trả lời:
Ai đã dán nhầm nhãn? Tại sao Việt Nam tìm được thùng plutonium trong hàng trăm nghìn thứ người Mỹ bỏ lại?
Đó là bí ẩn mà lịch sử chưa chính thức lý giải. Người ta gọi những khoảng trống như vậy là “khoảng tối có chủ ý”
2212 Viet Nam